Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerden de nazi’s op grote schaal vermogensobjecten, waaronder kunstschatten, weg uit de door hen bezette gebieden. Tijdens de oorlog zijn duizenden kunstwerken in beslag genomen, geroofd of aangekocht, al dan niet onder dwang. Na 1945 spoorden de geallieerden een deel van deze kunstwerken op en vervoerden ze terug naar de landen van herkomst. In Nederland werden deze werken onder beheer van de Nederlandse Staat gesteld met de opdracht ter plekke de rechtmatige eigenaar aan te wijzen.

In Nederland speelde de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK) een centrale rol bij de restitutie van kunstwerken. Een deel van de cultuurgoederen die na de oorlog niet zijn gerestitueerd, werd in de jaren vijftig van de vorige eeuw geveild. De overgebleven werken werden samengebracht in de Nederlands Kunstbezit-collectie (NK-collectie), als onderdeel van de rijkscollectie.

Sinds eind jaren negentig staat de teruggave van tijdens de Tweede Wereldoorlog geroofde bezittingen, waaronder kunstwerken, weer opnieuw in de belangstelling. Zowel nationaal als internationaal. In 1998 werden tijdens een internationale conferentie de Washington Principles on Nazi Confiscated Art vastgesteld. In 1999 besloot de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa tot het opstellen van het Looted Jewish Cultural Property besluit. Beide verklaringen pleiten voor een soepele teruggave van tijdens de oorlog geroofd bezit. Daarnaast bevelen de verklaringen aan te kiezen voor een vorm van alternatieve geschillenbeslechting buiten de reguliere rechtsgang om.

In de ontstaansgeschiedenis van de Restitutiecommissie speelde de Commissie Ekkart, ook wel Commissie Herkomst Gezocht genoemd, een belangrijke rol. Van 1998 tot 2004 onderzocht het projectbureau Herkomst Gezocht, onder begeleiding van de Commissie Ekkart, de herkomst van objecten in de Nederlandse Kunstbezit collectie.

In 2001 besloot de regering een onafhankelijke adviescommissie in te stellen. De regering vond een meer beleidsmatige benadering van restitutievraagstukken meer passend dan een strikt juridische benadering. Deze commissie kreeg als taak claims op geroofde cultuurgoederen te onderzoeken en te beoordelen. Op 16 november 2001 werd door de staatssecretaris van OCW de Adviescommissie restitutieverzoeken cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog ingesteld, kortweg de Restitutiecommissie. Sinds januari 2002 geeft de Restitutiecommissie onafhankelijk advies over restitutieverzoeken.